Yeni Zelanda’da Deniz İş Hukuku: Gemi Adamlarının Hakları, İş Sözleşmeleri ve İşverenin Yükümlülükleri

Giriş

Deniz iş hukuku, gemilerde çalışan kaptanların, zabitlerin, gemi adamlarının ve diğer deniz çalışanlarının iş ilişkilerini düzenleyen hukuk alanıdır. Bu alan; iş sözleşmeleri, ücretlerin ödenmesi, çalışma ve dinlenme süreleri, yıllık izin, iş sağlığı ve güvenliği, iş kazaları, sağlık hizmetleri, iş ilişkisinin sona ermesi ve deniz çalışanlarının ülkelerine geri gönderilmesi gibi konuları kapsar.

Yeni Zelanda’da deniz iş hukuku, genel iş hukuku düzenlemeleriyle denizcilik sektörüne özgü kuralların birlikte değerlendirilmesini gerektirir. Maritime Transport Act 1994, deniz çalışanlarının güvenliği ve belirli çalışma koşulları bakımından önemli hükümler içerirken, Employment Relations Act 2000 genel iş ilişkilerine ilişkin temel düzenlemelerden biridir. Uygulanabilir durumlarda, Uluslararası Çalışma Örgütü tarafından kabul edilen 2006 tarihli Denizcilik Çalışma Sözleşmesi (Maritime Labour Convention – MLC) de deniz çalışanlarının asgari haklarının belirlenmesinde önemli rol oynar.

Deniz çalışanlarının hakları, yalnızca çalıştıkları ülkeye göre belirlenmez. Geminin hangi ülkenin bayrağını taşıdığı, seferin niteliği, çalışanın görev tanımı, iş sözleşmesi ve ilgili uluslararası kuralların uygulanabilirliği de değerlendirilmelidir. Bu nedenle Yeni Zelanda ile bağlantılı bir deniz iş hukuku uyuşmazlığında, öncelikle somut olayın hangi hukuki düzenlemelere tabi olduğunun belirlenmesi gerekir.

1. Yeni Zelanda’da Deniz İş Hukukunun Yasal Çerçevesi

Yeni Zelanda’da deniz çalışanlarının hak ve yükümlülükleri çeşitli kanunlar ve denizcilik kurallarıyla düzenlenir.

Maritime Transport Act 1994, gemilerde iş sağlığı ve güvenliği, mürettebatın çalışma koşulları ve belirli denizcilik yükümlülükleri bakımından temel düzenlemelerden biridir. Kanun, işverenlerin ve diğer sorumlu kişilerin deniz çalışanlarının güvenliğini korumaya yönelik yükümlülüklerini de kapsar.

Employment Relations Act 2000, işveren ve çalışan arasındaki ilişkinin kurulması, iş sözleşmeleri, iyi niyet yükümlülüğü ve iş uyuşmazlıkları gibi konularda önem taşır. Ancak deniz çalışanlarına uygulanacak hükümler, çalışanın hukuki statüsü ve ilgili özel düzenlemeler dikkate alınarak değerlendirilmelidir.

Denizcilik Çalışma Sözleşmesi ise ücret, çalışma ve dinlenme süreleri, izin, konaklama, beslenme, sağlık hizmetleri, işe alım uygulamaları ve ülkesine geri gönderilme gibi konularda asgari standartlar belirler. Yeni Zelanda, bu sözleşmenin tarafıdır ve belirli koşulları karşılayan gemilerde çalışan denizciler bakımından sözleşmenin uygulanmasını denetler.

Maritime New Zealand, deniz çalışanlarının hakları ve denizcilik sektöründeki yükümlülükler hakkında bilgi sağlayan ve ilgili denetim görevlerini yürüten yetkili kurumdur. Bununla birlikte bütün gemiler ve bütün çalışanlar aynı hukuki rejime tabi değildir. Özellikle balıkçı gemileri ve bazı özel amaçlı gemiler bakımından farklı kurallar uygulanabilir.

2. Deniz İş Sözleşmeleri

Deniz çalışanlarının iş ilişkisinin temelini iş sözleşmesi oluşturur. Sözleşme; çalışanın görevini, ücretini, çalışma koşullarını, izin haklarını ve iş ilişkisinin hangi şartlarda sona erdirilebileceğini belirler.

Denizcilik Çalışma Sözleşmesi’nin uygulandığı gemilerde, ilgili istisnalar saklı kalmak üzere, deniz çalışanının imzalı bir denizci iş sözleşmesine sahip olması gerekir. Bu sözleşmede çalışanın ve gemi sahibinin kimlik ve iletişim bilgileri, çalışanın görev unvanı, ücret, izin hakları, sözleşmenin sona erdirilmesi, sağlık ve sosyal güvenlik koruması ile ülkesine geri gönderilme hakkı gibi hususların bulunması beklenir.

Yeni Zelanda bayraklı gemilerde uygulanabilir sözleşmelerin, ilgili denizcilik kurallarının yanı sıra Employment Relations Act 2000 hükümleriyle de uyumlu olması gerekir.

İş sözleşmesi hazırlanırken özellikle aşağıdaki konuların açıkça düzenlenmesi önemlidir:

• Çalışanın görevi ve sorumlulukları
• Ücret, ödeme sıklığı ve varsa ek ödemeler
• Çalışma ve dinlenme süreleri
• İzin ve tatil hakları
• Sağlık, güvenlik ve sigorta kapsamı
• Sözleşmenin sona erdirilme koşulları
• İş ilişkisinin sona ermesi hâlinde yolculuk ve geri gönderilme masrafları
• Uyuşmazlıkların çözüm yöntemi

Sözleşmenin imzalanmasından önce çalışanların koşulları anlaması ve gerektiğinde bağımsız hukuki görüş alması önemlidir. İş sözleşmesi, uygulanabilir mevzuatla tanınan asgari hakları ortadan kaldıracak şekilde kullanılamaz.

3. Ücretlerin Ödenmesi ve Mali Haklar

Deniz çalışanlarının ücretlerinin zamanında ve eksiksiz ödenmesi, deniz iş hukukunun temel konularından biridir. Ücret uyuşmazlıkları; maaşın ödenmemesi, eksik ödeme, sözleşmede kararlaştırılan ek ödemelerin yapılmaması veya iş ilişkisinin sona ermesi sırasında hak edilen tutarların verilmemesi nedeniyle ortaya çıkabilir.

Denizcilik Çalışma Sözleşmesi’nin kapsamına giren çalışanlar bakımından ücretlerin en fazla aylık aralıklarla tam olarak ödenmesi gerekir. Ayrıca çalışanın ücretinin tamamını veya bir bölümünü belirlediği kişiye gönderebilmesine ilişkin güvenceler de bulunmaktadır.

Ücret uyuşmazlıklarında iş sözleşmesi, maaş bordroları, banka kayıtları, çalışma çizelgeleri ve işverenle yapılan yazışmalar önem taşır. Ücretin hangi para biriminde ödeneceği, döviz dönüşümünün nasıl yapılacağı ve kesintilerin hangi koşullarda uygulanabileceği de ilgili sözleşme ve mevzuata göre değerlendirilmelidir.

İşverenin ücretlerden kesinti yapması her durumda serbest değildir. Kesintinin hukuki dayanağı, çalışanın onayı ve ilgili düzenlemeler incelenmelidir. Benzer şekilde, iş bulmak veya mevcut işi korumak karşılığında çalışandan ücret alınması gibi uygulamalar da hukuki açıdan sorun oluşturabilir.

Ücret alacağının ödenmemesi durumunda çalışanın başvurabileceği yollar, iş ilişkisinin tabi olduğu hukuk ve uyuşmazlığın niteliğine göre değişir. Hak talebinde bulunmadan önce alacağın hesaplanması ve destekleyici belgelerin hazırlanması yararlı olacaktır.

4. Çalışma ve Dinlenme Süreleri

Deniz çalışanlarının çalışma ve dinlenme süreleri, hem çalışan sağlığı hem de deniz güvenliği açısından büyük önem taşır. Uzun süre kesintisiz çalışma, yorgunluk ve dikkat kaybı nedeniyle gemi operasyonlarında ciddi riskler doğurabilir.

Denizcilik Çalışma Sözleşmesi’nin ilgili hükümlerinin uygulandığı gemilerde, çalışma saatleri veya dinlenme süreleri bakımından belirli asgari standartlar bulunur. Sözleşmede yer alan standartlara göre çalışma süresi 24 saatlik dönemde 14 saati ve yedi günlük dönemde 72 saati aşmamalıdır. Alternatif düzenleme olarak dinlenme süresi 24 saatlik dönemde en az 10 saat, yedi günlük dönemde ise en az 77 saat olmalıdır.

Bu sınırlar, ilgili hukuki rejimin kapsamı ve uygulanabilir istisnalar dikkate alınarak değerlendirilmelidir. Her gemide ve her çalışan bakımından aynı düzenlemenin otomatik olarak geçerli olduğu varsayılmamalıdır.

Yeni Zelanda bayraklı gemilerde çalışma ve dinlenme düzeninin yönetilmesi, kayıtların tutulması ve gerekli çizelgelerin gemide bulundurulması önemlidir. Çalışanın gerçek çalışma ve dinlenme süreleri ile kayıtlar arasında farklılık bulunması hâlinde bu durum denetim veya iş uyuşmazlığına konu olabilir.

Çalışanların dinlenme haklarının ihlal edildiği düşünülüyorsa vardiya çizelgeleri, çalışma kayıtları ve gemi günlükleri saklanmalıdır. Bu belgeler, iddianın değerlendirilmesinde önemli deliller oluşturabilir.

5. Yıllık İzin, Kıyı İzni ve Dinlenme Hakları

Deniz çalışanlarının izin hakları, gemide çalışma düzeninin özellikleri nedeniyle kara çalışanlarından farklı uygulamalar içerebilir. Uzun süre gemide kalan çalışanların izin, dinlenme ve kıyıya çıkma imkânları hem sağlık hem de sosyal yaşam açısından önem taşır.

Denizcilik Çalışma Sözleşmesi kapsamındaki çalışanlar için hizmet süresi başına asgari izin standartları öngörülür. Maritime New Zealand’ın yayımladığı bilgilere göre, ilgili kapsamda her hizmet ayı için en az 2,5 takvim günü izin standardı uygulanır. Yeni Zelanda gemilerindeki ücretli yıllık izin hakları ayrıca ilgili Yeni Zelanda mevzuatı çerçevesinde değerlendirilir.

Kıyıya çıkma izni, deniz çalışanlarının sağlık ve esenliğini desteklemeyi amaçlar. Bu hakkın kullanılması, geminin operasyonel ihtiyaçları ve uygulanabilir kurallar çerçevesinde değerlendirilir.

İzin uyuşmazlıklarında çalışanın hizmet süresi, iş sözleşmesi, izin kayıtları ve geminin bayrak devleti kuralları önemlidir. Yabancı bayraklı gemilerde çalışan kişilerin izin hakları, yalnızca geminin Yeni Zelanda sularında bulunmasına bakılarak belirlenemez; ilgili uluslararası ve ulusal düzenlemelerin kapsamı incelenmelidir.

6. İş Sağlığı ve Güvenliği

Denizcilik sektörü, fiziksel risklerin ve çalışma koşullarının ağır olabildiği bir alandır. Güvertede çalışma, ağır ekipman kullanımı, tehlikeli yüklerin taşınması, makine dairelerindeki faaliyetler ve kötü hava koşulları çalışanların güvenliğini etkileyebilir.

Yeni Zelanda’nın Maritime Transport Act 1994 düzenlemesi, deniz çalışanlarının sağlığı ve güvenliğine ilişkin yükümlülükler içerir. İlgili mevzuat kapsamında işverenlerin ve sorumlu kişilerin tehlikeleri belirlemesi, riskleri mümkün olduğu ölçüde ortadan kaldırması veya azaltması ve çalışanlara uygun bilgi, eğitim ve gözetim sağlaması gerekebilir.

Deniz çalışanlarına güvenli ekipman sağlanması, uygun koruyucu donanımın kullanılması ve acil durum prosedürlerinin uygulanması önemlidir. Çalışanların da güvenlik talimatlarına uyması ve kendilerinin veya başkalarının güvenliğini tehlikeye atabilecek durumları bildirmesi gerekir.

Güvenlik yükümlülüklerinin ihlali, olayın niteliğine göre idari veya hukuki sonuçlara yol açabilir. Bir iş kazası meydana geldiğinde olayın kayıt altına alınması, gerekli bildirimlerin yapılması ve kazanın nedenlerinin araştırılması önem taşır.

7. Gemi Kazaları ve İş Kazalarından Doğan Haklar

Gemi çalışanları görevlerini yerine getirirken düşme, ekipman arızası, yükleme ve boşaltma kazaları, yangın, tehlikeli maddelere maruz kalma veya denizde meydana gelen başka olaylar nedeniyle yaralanabilir.

İş kazası sonrasında öncelik, çalışanın güvenliğinin ve tıbbi ihtiyaçlarının karşılanmasıdır. Ardından olayın kayıt altına alınması, ilgili kişilere ve yetkili kurumlara gerekli bildirimlerin yapılması ve kazaya ilişkin belgelerin korunması gerekir.

Kaza incelemesinde aşağıdaki kayıtlar önem taşıyabilir:

• Kaza ve olay raporları
• Sağlık ve tedavi belgeleri
• Çalışma ve vardiya çizelgeleri
• Gemi günlükleri
• Güvenlik eğitim kayıtları
• Tanık ifadeleri ve fotoğraflar
• İş sözleşmesi ve sigorta belgeleri

Yeni Zelanda’da iş kazası sonucu doğabilecek haklar, olayın niteliğine ve uygulanabilir hukuki sisteme göre değişebilir. Accident Compensation Corporation (ACC) kapsamındaki kaza kaynaklı destekler de olayın koşullarına ve ilgili uygunluk şartlarına göre değerlendirilmelidir. ACC sisteminin bulunması, her türlü ücret, sözleşme veya iş uyuşmazlığının otomatik olarak çözüleceği anlamına gelmez.

Yaralanmanın denizcilik faaliyetleri sırasında meydana gelmesi, geminin yabancı bayrak taşıması veya çalışanın başka bir ülkede ikamet etmesi durumunda uygulanacak kurallar ayrıca incelenmelidir.

8. Sağlık Hizmetleri, Konaklama ve Beslenme

Deniz çalışanlarının gemide yaşadığı ve çalıştığı ortam, kara işyerlerinden farklıdır. Bu nedenle gemideki yaşam koşulları; konaklama, beslenme, temiz su, hijyen, dinlenme alanları ve tıbbi yardım gibi konuları da kapsar.

Denizcilik Çalışma Sözleşmesi’nin kapsamına giren gemilerde çalışanların uygun yaşam ve çalışma koşullarına sahip olması gerekir. İlgili standartlar; konaklama alanları, yiyecek ve içme suyu, gemide tıbbi bakım, eğlence ve dinlenme olanakları ile sağlık ve güvenlik önlemlerini içerir.

Gemide çalışanlara yeterli ve uygun yiyecek ile içme suyu sağlanması, yaşam alanlarının hijyenik koşullarda tutulması ve gerekli durumlarda tıbbi yardım sunulması önemlidir.

Bu yükümlülüklerin yerine getirilmediği düşünülüyorsa, çalışanların durumu kayıt altına alması ve uygun şikâyet yollarını değerlendirmesi gerekebilir. Şikâyet mekanizmaları, çalışanların çalışma ve yaşam koşullarına ilişkin sorunlarını yetkili kişilere iletebilmesine yardımcı olur.

9. Ülkesine Geri Gönderilme Hakkı

Deniz çalışanlarının iş ilişkisinin sona ermesi, sözleşme süresinin tamamlanması, geminin kaybedilmesi veya başka bir nedenle gemiden ayrılmaları gerektiğinde ülkelerine geri gönderilme konusu gündeme gelebilir.

Denizcilik Çalışma Sözleşmesi kapsamındaki çalışanların geri gönderilme hakları ve bu işlemin masraflarından kimin sorumlu olduğu, ilgili sözleşme ve mevzuat çerçevesinde değerlendirilir. Maritime New Zealand’ın bilgilendirmesine göre, ilgili kapsamda geri gönderilme masrafları gemi sahibinin sorumluluğundadır.

Geri gönderilme sürecinde ulaşım, gerekli belgeler ve ilgili masrafların karşılanması gibi konular önem taşır. İşverenin bu yükümlülüklerini yerine getirmemesi durumunda çalışan, sözleşme ve uygulanabilir mevzuat kapsamında haklarını değerlendirebilir.

Yabancı uyruklu deniz çalışanlarının göçmenlik statüsü, vize koşulları ve seyahat belgeleri de ayrıca önem taşıyabilir. İş sözleşmesinin sona ermesi, göçmenlik statüsüne ilişkin bütün meseleleri kendiliğinden çözmez. Bu nedenle çalışma ve göçmenlik hukukunun birlikte incelenmesi gerekebilir.

10. İş Sözleşmesinin Sona Ermesi ve İşten Çıkarma

Deniz iş ilişkisinin sona ermesi; sözleşme süresinin tamamlanması, tarafların anlaşması, çalışanın istifası, işverenin feshi veya geminin kaybedilmesi gibi farklı nedenlerle gerçekleşebilir.

Denizci iş sözleşmelerinde sona erme koşullarının açıkça belirtilmesi önemlidir. Denizcilik Çalışma Sözleşmesi kapsamındaki sözleşmelerde, iş ilişkisinin hangi şartlarda sona erdirilebileceğine ilişkin hükümler bulunmalıdır.

İşverenin sözleşmeyi sona erdirmesi hâlinde, uygulanabilir hukuk kapsamında bildirim, gerekçe, ücret ve diğer mali haklar gibi hususlar gündeme gelebilir. Yeni Zelanda iş hukukuna tabi ilişkilerde Employment Relations Act 2000 ve ilgili mevzuatın uygulanması, somut olayın özelliklerine bağlıdır.

Çalışan açısından haksız fesih, ödenmeyen ücretler veya sözleşmeye aykırı uygulamalar söz konusuysa iş sözleşmesi, fesih bildirimi, çalışma kayıtları ve taraflar arasındaki yazışmalar incelenmelidir. Uyuşmazlıkların ileri sürülmesi için belirli süreler bulunabileceğinden, hukuki değerlendirme geciktirilmemelidir.

11. Yabancı Uyruklu Deniz Çalışanlarının Hakları

Yeni Zelanda ile bağlantılı denizcilik faaliyetlerinde farklı ülkelerin vatandaşları çalışabilir. Yabancı uyruklu bir çalışanın hakları değerlendirilirken yalnızca vatandaşlığına değil, geminin bayrağına, iş sözleşmesine, çalışma ilişkisinin niteliğine ve uygulanabilir mevzuata bakılmalıdır.

Denizcilik Çalışma Sözleşmesi, kapsamına giren gemilerde çalışan denizciler için asgari standartlar belirler. Yeni Zelanda, kendi bayrağını taşıyan uygun gemilerde bu standartların uygulanmasını sağlamanın yanı sıra, kendi sularında bulunan belirli yabancı bayraklı gemiler üzerinde de ilgili denetimleri gerçekleştirebilir.

Yabancı çalışanların ücret, izin, güvenlik, sağlık hizmetleri ve geri gönderilme hakları ilgili hukuki düzenlemeler çerçevesinde değerlendirilmelidir. Çalışanın göçmenlik statüsü ile iş sözleşmesinden doğan hakları birbirinden farklı konular olmakla birlikte, bazı durumlarda birbirlerini etkileyebilir.

Örneğin iş ilişkisinin sona ermesi, çalışanın ülkede kalış hakkını etkileyebilir; ancak bu durum, işverenden doğmuş ücret alacaklarının veya diğer haklarının kendiliğinden ortadan kalktığı anlamına gelmez. Her iki hukuki ilişkinin ayrı ayrı incelenmesi gerekir.

12. Deniz İş Hukuku Uyuşmazlıklarında Şikâyet ve Başvuru Yolları

Deniz çalışanları, ücretlerin ödenmemesi, dinlenme sürelerinin ihlali, uygun olmayan yaşam koşulları, güvenlik eksiklikleri veya sözleşmeye aykırı uygulamalar nedeniyle hukuki yollara başvurmak isteyebilir.

Denizcilik Çalışma Sözleşmesi kapsamında çalışanlar, Yeni Zelanda bayraklı gemilerde veya Yeni Zelanda sularında bulunan ve ilgili sözleşmenin uygulandığı yabancı bayraklı gemilerde çalışma ve yaşam koşullarına ilişkin şikâyette bulunabilir. Maritime New Zealand, bu konuda bilgilendirme ve ilgili denetim süreçlerinde rol oynar. Sözleşme kapsamındaki şikâyet nedeniyle deniz çalışanına karşı misilleme yapılmaması ilkesi de önem taşır.

İş uyuşmazlıklarında ise başvuru yolu, çalışanın statüsüne ve uyuşmazlığın türüne göre değişebilir. Bazı talepler iş hukuku mekanizmaları kapsamında, bazıları ise denizcilik mevzuatı veya sözleşmeler çerçevesinde ele alınabilir.

Başvuru öncesinde şu belgelerin hazırlanması yararlı olabilir:

• İmzalı iş veya denizci iş sözleşmesi
• Ücret ve ödeme kayıtları
• Çalışma ve dinlenme çizelgeleri
• İzin kayıtları
• Kaza ve sağlık belgeleri
• İşverenle yapılan yazışmalar
• Şikâyet veya olay bildirimleri

Başvuru sürecinde doğru hukuki yolun belirlenmesi, talebin dayanağının açıklanması ve sürelerin takip edilmesi hakların korunması açısından önemlidir.

13. Cosmos Legal Hukuk ve Danışmanlık Bürosunun Deniz İş Hukuku Alanındaki Yaklaşımı

Deniz iş hukuku uyuşmazlıkları, iş sözleşmelerinin yanı sıra denizcilik mevzuatının, uluslararası sözleşmelerin ve gerektiğinde göçmenlik kurallarının birlikte değerlendirilmesini gerektirebilir. Özellikle yabancı uyruklu deniz çalışanlarının ücret, işten çıkarılma, iş kazası, çalışma koşulları ve geri gönderilme süreçlerinde dosyaya özgü hukuki inceleme önem taşır.

Cosmos Legal Hukuk ve Danışmanlık Bürosu, deniz iş hukuku kapsamındaki sorunların hukuki açıdan değerlendirilmesi, sözleşme ve belgelerin incelenmesi, olası hak ve yükümlülüklerin belirlenmesi ve gerekli durumlarda Yeni Zelanda’da mesleki yetkiye sahip hukuk profesyonelleriyle koordinasyon sağlanması süreçlerini ele alabilir.

Yeni Zelanda hukukuna tabi bir uyuşmazlıkta, başvurulacak yollar ve temsil koşulları ilgili ülkenin mesleki yetki kuralları çerçevesinde değerlendirilmelidir. Her olayın özellikleri farklı olduğundan, izlenecek hukuki strateji somut dosya üzerinden belirlenmelidir.

Sonuç

Yeni Zelanda’da deniz iş hukuku; deniz çalışanlarının iş sözleşmelerini, ücretlerini, çalışma ve dinlenme sürelerini, izin haklarını, iş sağlığı ve güvenliğini, iş kazalarını ve iş ilişkisinin sona ermesini kapsayan önemli bir hukuk alanıdır. Maritime Transport Act 1994, Employment Relations Act 2000 ve uygulanabilir olduğu ölçüde Denizcilik Çalışma Sözleşmesi, bu hakların ve yükümlülüklerin belirlenmesinde temel rol oynar.

Deniz çalışanlarının sözleşmelerini dikkatle incelemesi, ücret ve çalışma kayıtlarını saklaması, güvenlik ihlallerini uygun şekilde bildirmesi ve hak kaybına yol açabilecek süreleri takip etmesi önemlidir. İşverenlerin de çalışanların güvenliğini koruması, sözleşme ve ücret yükümlülüklerini yerine getirmesi ve uygulanabilir denizcilik standartlarına uyması gerekir.

Deniz iş hukuku uyuşmazlıklarında uygulanacak kurallar; geminin bayrağı, seferin niteliği, çalışanın görev ve statüsü ile ilgili sözleşmelere göre değişebileceğinden, her olayın ayrı bir hukuki değerlendirmeye tabi tutulması gerekir.